Van Arabisch tot Achterhoeks: Niemanders zetten de deur open voor nieuwe verhalen

ACHTERHOEK – De Niemanders trokken gevangenissen en asielzoekerscentra in om muziek te maken met mensen die niet vanzelf een podium krijgen. Nu zetten Achterhoekers Wout Kemkens, Rocco Ostermann en Rick Wiegerinck de deur van hun creatieve werkplaats open. Met Café Habibi Workspace mogen muzikanten, schrijvers, nieuwkomers én geboren Achterhoekers samen aan de slag. „Eigenlijk gun ik iedereen wel een soort Niemanders-band. Je hebt er een soort familie bij,” aldus gitarist en medeoprichter Wout Kemkens.

Door Meindert Bussink

Het begon met mensen die na concerten van De Niemanders vroegen of ze niet eens mee mochten doen. Of met reacties onder filmpjes van creatieve sessies in asielzoekerscentra: daar wil ik bij zijn. In gevangenissen was dat praktisch onmogelijk en ook in de azc’s hield de band de groep bewust beperkt.
Maar de nieuwsgierigheid bleef. „We hebben weer zin om terug naar de roots te gaan”, vertelt Kemkens. „Met z’n allen in een kringetje zitten, nieuwe mensen ontmoeten en verhalen delen. We willen streekgenoten ook eens gunnen wat wij ervaren.”
Met Café Habibi Workspace gebeurt dat nu voor het eerst op grotere schaal. In vijf steden en regio’s, waaronder de Achterhoek, stellen De Niemanders hun creatieve proces open voor iedereen die wil schrijven, muziek maken of verhalen wil vertellen.
In Arnhem zijn inmiddels de eerste sessies geweest. „Daar zitten mensen uit het azc, mensen uit de stad, iemand van zeventig en muzikanten van achttien”, vertelt Kemkens. „Na een paar sessies ontstaat echt een bandgevoel. Nu valt alles op zijn plek.”

Terug naar Barlo
Dat Café Habibi ook naar de Achterhoek komt, was volgens Kemkens een „no-brainer”. De theatervoorstellingen van De Niemanders worden er goed bezocht en een eerdere show tijdens festival Achterland behoort volgens hem tot de leukste die de band heeft gedaan. „Er broeit wel iets in de Achterhoek.”
Maar er is ook een persoonlijkere reden. Kemkens groeide op in Barlo, vlak bij het toenmalige asielzoekerscentrum Groot Deunk. Ruim twintig jaar geleden kwam hij daar als jonge muzikant al over de vloer. Hij repeteerde met een zangeres uit het azc en trad met haar op tijdens een festival waar later Over de Top uit voortkwam.
„Dat is alweer 20 jaar geleden. Ik werd daar heel nieuwsgierig van. We hebben elkaar opgezocht en ik vind het mooi als er nu weer zoiets ontstaat in onze geboortestreek.”
Daarmee keert Kemkens in zekere zin terug naar waar het voor hem begon. „Rocco zegt altijd: je kunt de deur dichtdoen, maar ook openzetten. Wij zijn meer van dat laatste. Het is gezellig, je krijgt nieuwe sociale contacten en ontmoet mensen die je anders niet zou ontmoeten.”
In Arnhem ondervond hij dat onlangs letterlijk. Na een sessie liep hij naar huis en kwam hij een vrouw tegen die aan Café Habibi had meegedaan. Ze bleek zo ongeveer zijn buurvrouw te zijn.
„Ik hoop dat we zo’n vibe ook in de Achterhoek kunnen creëren.”

‘Omdat het kan’
Daarvoor werken De Niemanders onder meer samen met de Achterhoekse bibliotheken en Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers (ECAL). Toen Bibliotheek Poort van Gelre werd gevraagd mee te doen, hoefde directeur-bestuurder Joyce Holthausen niet lang na te denken.
Waarom een bibliotheek zich verbindt aan een project van een twaalfkoppige band?
„Omdat het kan en omdat we er blij van worden”, zegt ze lachend. „Het avontuur aangaan, het plezier dat van deze band afstraalt. Maar inhoudelijk sluiten de uitgangspunten en doelstellingen ook naadloos bij ons aan.”
De bibliotheek is volgens Holthausen allang meer dan een gebouw waar boeken worden uitgeleend. „Bibliotheken zijn plekken waar mensen elkaar ontmoeten, ook buiten hun eigen bubbel. En je hoeft hier niks met elkaar. Alleen een krantje lezen is ook prima.”
De maatschappelijke opdracht draait volgens haar om een geletterde samenleving, meedoen en een leven lang ontwikkelen. Café Habibi raakt aan alle drie. „De Niemanders en wij spreken dezelfde taal.”
En dat laatste bedoelt Holthausen breder dan alleen gesproken of geschreven Nederlands. „Wij zijn van de boeken, duh”, zegt ze. „Maar er zijn zoveel andere talen.” Mensen kunnen zich ook uitdrukken door muziek, dans of andere vormen van expressie.

Taal van het hart
Daarbij speelt ook letterlijk de taal die iemand spreekt een rol. „Je thuistaal is de taal van je hart”, zegt Holthausen.
Dat geldt voor mensen die Nederlands als tweede taal leren, maar brengt haar ook bij het Achterhoeks. Sommige streekgenoten zijn opgegroeid met dialect en voelen zich daarin meer thuis dan in het Standaardnederlands. Zelf werd Holthausen juist in het ABN opgevoed. Haar ouders spraken wel dialect, maar wilden hun kinderen daarmee gelijke kansen geven. „Ik versta het donders goed, maar ik vind het wel jammer dat ik het zelf niet goed spreek.”
Precies daar ziet ook streektaalfunctionaris Marije Stomps van Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers een raakvlak met De Niemanders. „In je eigen taal kun je je goed uitdrukken. Migranten zullen dat ook hebben.”
ECAL probeert met het project SPÖL ‘S PLAT! jonge muzikanten te stimuleren om in het Achterhoeks te schrijven, muziek te maken en op te treden. Jongeren spreken immers lang niet meer vanzelfsprekend de streektaal waarmee hun ouders of grootouders opgroeiden.
„Ik ben heel benieuwd welke Achterhoekse liedjes uit de jamsessies komen”, zegt Stomps.

Hoe Achterhoeks is kaneel?
De samenwerking met ECAL begon overigens niet bij muziek, maar bij migratie. Producer Rick Wiegerinck van De Niemanders nam contact op naar aanleiding van de tentoonstelling De Achterhoek en migratie | 1580-1940.
Daarin laat het erfgoedcentrum zien dat migratie bepaald geen nieuw verschijnsel is. Oorlogen zorgden eeuwen geleden al voor vluchtelingenstromen en grensverkeer, mensen vestigden zich in deze streek en Achterhoekers vertrokken zelf naar andere delen van de wereld, onder meer naar Amerika. Naar schatting heeft 98 procent van de Nederlanders buitenlandse voorouders. Ook veel Achterhoekers stammen af van migranten.
„Al die migratiestromen hebben ervoor gezorgd dat we zijn wie we zijn”, zegt Stomps.
Ze hoeft daarvoor niet eens een eeuwenoud archiefstuk uit de kast te halen. Neem een kniepertje. Veel Achterhoekser lijkt het nauwelijks te kunnen.
„Maar daar zit kaneel in. Dat is hartstikke exotisch en komt niet uit de Achterhoek.”
Volgens Stomps kan kennis van die geschiedenis helpen om hedendaagse migratie in perspectief te plaatsen. Achterhoekers verlieten vroeger eveneens huis en haard om elders een bestaan op te bouwen. „Het fascineert me hoe geschiedenis je ogen kan openen.”

Ook verhalen krijgen een werkplaats
Café Habibi draait daarom niet alleen om muziek. Naast de jamsessies wordt gewerkt aan de Niemanders Gazette. In oktober en november wordt op donderdagmiddagen bij ‘t Brewinc in Doetinchem aan de krant gewerkt. Iedereen die wil meedenken, schrijven of helpen, kan aansluiten.
ECAL brengt daar onder meer de Achterhoekse streektaal en regionale geschiedenis in. Voor Stomps betekent het bovendien een terugkeer naar haar eigen achtergrond: ze werkte oorspronkelijk als journalist.
„Ik heb eerdere kranten van De Niemanders gezien. Daarin staan verhalen van migranten die in hun thuisland journalist waren. Goede verhalen en stukken. Ik vind het prachtig om hieraan mee te werken.”
De Gazette wordt via de kranten van Achterhoek Nieuws verspreid. Kemkens, die de krant „een beetje mijn kindje” noemt, hoopt daarmee juist ook mensen te bereiken die niet vanzelf naar Café Habibi of een optreden van De Niemanders zouden gaan.
„Ik hoop dat mensen die misschien wat minder met asielzoekers hebben en die krant op de mat zien vallen denken: weet je wat ik ga doen? Ik ga gewoon eens kijken wat ze te melden hebben.”
Ook Stomps hoopt dat verhalen het denken in groepen kunnen doorbreken. „Asielzoekers worden vaak als groep gezien. Dan is het makkelijk om een mening te vormen. Als je mensen leert kennen, zie je dat het mensen zijn met eigen verhalen.”
Holthausen formuleert het vergelijkbaar. „Zolang je in groepen denkt, wordt het een grote brei. Het is belangrijk om elkaar te leren kennen om iets over iemand te kunnen vinden en je hoeft ook niet altijd iets over iemand te vinden.”

Een nieuwe Niemanders?
Wat er uiteindelijk uit al die ontmoetingen moet komen, ligt bewust niet vast. Misschien een lied, misschien een verhaal of gedicht. Misschien ontstaat er een compleet nieuwe groep.
De Niemanders weten uit eigen ervaring waar een toevallige muzikale ontmoeting toe kan leiden. Zangers Omar Al-Shahari uit Jemen en Awn Maarof uit Syrië kwamen ooit via de creatieve sessies bij de band terecht. Inmiddels stonden ze gezamenlijk op grote festivals en tijdens het Koningsdagconcert en speelden ze volgens Kemkens zo’n honderd optredens samen. Al-Shahari en Maarof ontwikkelen daarnaast steeds meer hun eigen projecten.
Kemkens sluit niet uit dat Café Habibi opnieuw zulke talenten oplevert. „Misschien komen we weer een Omar of Awn tegen en haakt iemand bij de band aan. Maar er kunnen ook andere bands of groepen rond andere kunstdisciplines ontstaan.”
Dat is misschien wel zijn grootste wens voor het project.
„Eigenlijk gun ik iedereen wel een soort Niemanders-band. Je hebt er een soort familie bij.”
Hoeveel mensen uiteindelijk aanhaken, is voor Holthausen niet eens de belangrijkste maatstaf. Binnen bibliotheken gaat het volgens haar vaak over bezoekersaantallen en andere KPI’s, terwijl de waarde van een ontmoeting zich niet altijd in cijfers laat vangen. Eén boek, één advies of zelfs een fijn gesprek bij het koffieapparaat kan voor iemand verschil maken.
Maar één resultaat van Café Habibi zou ze graag wél zien.
„Het project is natuurlijk geslaagd als er donders mooie muziek wordt gemaakt.”

Meedoen met Café Habibi
De muziek- en verhalensessies van Café Habibi Workspace beginnen op 15 oktober. Deelnemers kunnen het volledige traject van acht weken volgen, maar ook aansluiten bij één sessie in hun eigen gemeente. Deelname is vrij toegankelijk, wel is inschrijving nodig.
Data
15 oktober – Doetinchem
22 oktober – Berkelland
29 oktober – Winterswijk
5 november – Aalten
12 november – Oost Gelre
19 november – Montferland
26 november – Bronckhorst
27 november – Oude IJsselstreek
Op 27 november vindt tevens de gezamenlijke slotpresentatie plaats. Buddy to Buddy sluit daar aan met de lancering van de nieuwe afdeling in Oude IJsselstreek.
Meedoen kan niet alleen als muzikant of schrijver. De organisatie zoekt ook fotografen, illustratoren en vertellers en vrijwilligers voor onder meer ontvangst, taalondersteuning, eten en drinken en praktische werkzaamheden.

Jouw verhaal in de Niemanders Gazette
Wie niet wekelijks in de redactie wil zitten, kan ook een losse bijdrage insturen voor de Niemanders Gazette. De redactie zoekt verhalen, gedichten, foto’s en illustraties. Voor korte bijdragen zijn vier concrete opdrachten bedacht:
- Wat is het mooiste woord uit jouw streektaal en waarom?
- Schrijf in één zin een verhaal over jouw geboortestreek.
- Wat was je mooiste onverwachte ontmoeting in de Achterhoek? (maximaal 50 woorden)
- Schrijf over de migratiegeschiedenis van jouw familie. (maximaal 250 woorden)
Alle inzendingen worden door de redactie bekeken. Omdat de ruimte in de gedrukte krant beperkt is, kan niet iedere bijdrage worden geplaatst.